توسعه و تشکل گرایی / قسمت دوم

شراره کامرانی
توسعه و تشکل گرایی
(قسمت دوم)
#شراره_كامراني؛ معاون برنامه ريزي، اجرايي و ارتباطات انجمن صنايع لوازم خانگي ايران (كارشناس ارشد جامعه شناسي)
# الهام_اسرافیلي (كارشناس ارشد جامعه شناسي)

مندرج در ماهنامه "پیک شورا " شماره 325
___________________________________________________________
وقتی از توسعه پایدار صحبت ميشود، منظور وارد کردن همه امکانات موجود به صحنه است؛ چرا که به انرژی عظیمی برای دسترسی به اهداف بلندمدت نیاز است. بخش عظیمی از همین انرژی در میان جمعیتی است که در یک محدوده جغرافیایی با عنوان شهر، کشور یا زمین زندگی ميکنند؛ به عبارت دیگر برای توسعه پایدار، مردم باید وارد عرصه فعالیت شوند و دست به دست هم دهند تا در یک روند داوطلبانه و آگاهانه به عنوان سرمایه انسانی در بهبود زندگی خود و دیگران سهم داشته باشد.
مشارکت و توسعه سرمایه اجتماعی پیش شرطهای فراوانی را می طلبد، اما حقیقت آن است که این پیش شرط ها باید توسط دولتها فراهم آیند و البته این فراهم آمدن به روندی بلندمدت نیاز دارد.
مشارکت در همه زمینه هاي زندگی اعم از سیاسی، اقتصادي، اجتماعی و فرهنگی اتفاق مي افتد.
نقطه عطف در مفهوم مشارکت در همه عرصه هاي فوق، ارادي و داوطلبانه بودن آن است. بنابراین می توان چنین تصور کرد که در مسیر توسعه افراد انسانی براي رفع نیازمندي ها و کسب منافع شخصی و گروهی یا در چارچوب اعتقادات خود به صورت داوطلبانه اقدام به مشارکت میکنند.
انجمن هاي داوطلبانه در سطح جامعه، تشکلات داوطلبانه و پیوندهاي مشترك و شبکه هاي اجتماعی تولید میکنند؛ شبکه هایی که کل جامعه را به هم پیوند می زنند. این انجمن ها میان افراد همفکر، پیوندهایي برقرار می کنند و به منزله پل هایی میان گروهاي اجتماعی گوناگون عمل مي کنند. شبکه هاي مشارکت مدنی از جمله انجمنهاي همسایگی، کانون هاي سرودخوانی، تعاونی ها، باشگاه هاي ورزشی، احزاب تودهاي و...، کنش افقی شدیدي را به نمایش میگذارند. هرچه این شبکهها در جامعهاي متراکمتر باشند، احتمال بیشتري وجود دارد که شهروندان بتوانند در جهت منافع متقابل همکاري کنند. (پاتنام، 1384، ص 296)
اما، آئيننامه تأسيس و فعاليت سازمان هاي غيردولتي در ايران به پيشنهاد مورخه 8/5/83 وزارت اطلاعات و به استناد اصل (138) قانون اساسي تصويب و اجرايي شد. عناويني چون "جمعيت، انجمن، کانون، مرکز، گروه، مجمع، خانه، مؤسسه" ميتوانند به جاي واژه "سازمان" و تشکل هاي غيردولتي به کار گرفته شوند. تشکل ها مي توانند با موضوع فعاليت و اهداف مشترک با رعايت آئين نامه مذکور به صورت شبکه و يا به عضويت سازمانه اي بين المللي درآيند. شبکه ها يا حتي تشکل هاي فعال در راستاي تحقق خواسته هاي مشروع اعضاء خود- بسته به اعتبار و صلاحيت خود و گسترش فعاليت و تعامل آنها با ديگر تشکل ها (کار جمعي تشکل ها)- قابليت هاي قانوني بسيار دارند؛ از انتشار نشريه و برگزاري تجمع و گردهمايي تا تصميم سازي و مشارکت در تصميم گيري هاي دولتي وحتي اعطاء طرح و لوايح به دولت يا مجلس و حتي تقاضاي اصلاح در قوانين موضوعه کشور.

شراره کامرانی, [13.06.16 15:06]
برنامه های توسع های ایران قبل از انقلاب اسلامی (سوم، چهارم و پنجم)
با مطالعه دو برنامه سوم و چهارم، هیچ ماده مستقلی مشاهده نشد که طی آن به فرآیند توسعه اجتماعی مبتنیبر مشارکت اجتماعی از طریق تشکل های غیردولتی اشاره شده باشد. بلکه دو برنامه اخیری تا توصیه ای اکید و جدی به دنبال توسعه صنعتی و عمرانی در کشور بودند، اما مطالعه برنامه پنجم ما را در دستیابی به مواردی که هر چند اندک بود اما تأثیرگذار، راهنمایی کرد.
با توجه به تجربيات حاصل از برنامه هاي گذشته (اول، دوم، سوم و چهارم) در روند نوسازي کشور و افزايش رشد اقتصادي حاصل از فروش نفت، اين استنباط به وجود آمد که رشد سريع درآمد ملي با توزيع عادلانه درآمد بين گروه هاي مختلف اجتماعي همراه نيست؛ به اين ترتيب برنامه ريزان سعي داشتند با اتخاذ سياست هايي از جمله توجه به عمران روستايي و رفاه اجتماعي، توزيع متعادل سرمايه گذاريهاي زيربنايي، خدمات و تسهيلات رفاهي، متعادل نمودن درآمدها در جهت تعديل فاصله بين شهر و ده. تأکید خاص بر ارتقاء سطح معیشت گروههای کمدرآمد پيريزي شهرهاي آينده کشور و تقليل تعداد بيشمار روستاها، گسترش برنامه هاي آموزش همه جانبه قشرهاي مختلف جامعه روستايي در جهت تحکيم مباني فرهنگ و استقلال ملي و ايجاد زمينه پذيرش پديدههاي نو بهمنظور سازندگيها و بالاخره پوشش حداکثر جمعيت روستايي از خدمات و تسهيلات فوق این مشکلات را تعدیل نمایند.
اما آن چنان که در تحلیل بنوعزیزی پیرامون انقلاب اسلامی ایران می خوانیم:" ایران دهه 1970، تجربه یک نوسازی گسترده مشتمل بر توسعه صنایع بزرگ، رشد شهرنشینی، گسترش آموزش های رسمی و رشد وسایل ارتباط جمعی را پشت سر گذاشت. این موج نوسازی اساساً تنها به نفع عوامل غربزده در طبقات متوسط و بالای شهری و همچنین "اشرافیت کارگری" در بخش صنایع مدرن تمام شد. از طرفی درست به موازات این نوسازی، عواملی چون نابرابرهای ساختاری، سرسپردگی شاه نسبت به آمریکا، تحقیر فرهنگ اسلامی از سوی شاه و سیاست سرکوب و فساد مزمن رژیم شاه نیز جریان داشت. این کشمکش ها و تضادها منجربه نارضایتی همه بخش های جامعه از شاه گردید. (ی.سو،1392: 80-81)

تأمین و رفاه اجتماعی (برنامه پنجم 1352 تا 1356)
این فصل شامل ۶ برنامه اصلی بیمه های اجتماعی کارگران، بیمه های اجتماعی روستائیان، بیمهه ای اجتماعی کارمندان، حمایت گروه های بیمه نشده و کمدرآمد، خدمات رفاهی و توان بخشی معلولین و سه برنامه تبعی مشارکت و ارتباطات اجتماعی، تحقیقات و خدمات اداری میباشد.

هدف های کلی
الف) تأمین حمایت بیمه ای شامل درمان، از کارافتادگی، بازنشستگی، فوت و بیکاری برای گروه های متشکل و شاغل جامعه.
ب) تأمین حمایتهای مقتضی برای گروه های کم درآمد بیمه نشده.
پ) توانبخشی، آموزش حرفه، اشتغال معلولین قابل توانبخشی و نگهداری معلولین غیرقابل توانبخشی.
ت) رفاه گروه های مختلف جامعه با توجه به اهمیت اجتماعی گروه ها و آسیب پذیری آنها.
ث) تأمین زمینه لازم برای پوشش کامل جمعیت شهری و روستایی از لحاظ بیمه های بیماری، از کارافتادگی، بازنشستگی، بیکاری و فوت تا پایان برنامه ششم.

سیاست ها و خط مشی های اجرایی
الف) نرخ حقبیمه در مورد هریک از تعهدات قانونی سازمان بیمه های اجتماعی، بیمه های بیماری، بازنشستگی و... تفکیک می گردد.
ب) به منظور توسعه سریع خدمات تأمین اجتماعی به مزد و حقوق بگیران کشور، امور درمانی بیمه شدگان در تشکیلات مستقلی تمرکز یافته و سایر تعهدات از جمله بازنشستگی، از کارافتادگی و فوت، در سازمان مستقل دیگر متمرکز می گردد.
پ) با توجه به کاهش قدرت خرید مستمری های برقرار شده در مورد بازنشستگان بازماندگان و از کارافتادگان، حداقل مستمری با توجه به هزینه زندگی و حداقل دستمزدها افزایش خواهد یافت.
ت) به منظور تأمین عدالت اجتماعی در اجرای قانون تأمین درمان مستخدمین شاغل و بازنشسته دولت به کارمندانی که از خدمات درمانی برخوردار نمی باشند اولویت داده خواهد شد.
ث) درمان سرپایی کلیه روستائیان از طریق شبکه درمان کشور تأمین میگردد و در نتیجه سازمان بیمههای اجتماعی روستائیان کوشش خود را به انجام سایر وظائف قانونی خود مصروف میکند و بیمهشدگان در مورد خدمات تخصصی و بستری از بخش خصوصی و درصورت عدم دسترسی از بخشعمومی استفاده خواهند کرد.
ج) حمایت مقتضی گروه های بیمه نشده کم درآمد علی الاصول از طریق تعمیم بیمه های اجتماعی، ایجاد اشتغال مولد و تعدیل درآمد خانوار تأمین خواهد شد و در عین حال در کوتاه مدت دولت مسئولیت حمایت از این گروه را به عهده خواهد گرفت.

شراره کامرانی, [13.06.16 15:07]
در این زمینه از سیاستهای خاص زیر پیرویخواهد شد:
حمایت دولت در وهله اول معطوف به کودکان و خانواده های بی سرپرست (موقت و یا دائم) خواهد بود.
تأمین حمایت های مقتضی با توجه به حفظ حیثیت و شخصیت افراد و خانواده ها و مراعات سنت های اجتماعی جامعه و بهه نگام لازم صورت می گیرد.
حمایت های مذکور به نحوی انجام میگیرد که تحرک و تکاپوی افراد و خانواده ها را در جهت اتکاء به خود سست ننماید.
امر عدم تمرکز و استفاده وسیع از سازمان های محلی در اجرای برنامه ها رعایت خواهد شد.
کوشش خواهد گردید که مشارکت استفاده کنندگان از خدمات از طریق همکاری و خودیاری آنان صورت پذیرد و همچنین از خدمات داوطلبانه درجهت نیل به هدف ها استفاده گردد.
هماهنگی در خدمات اجتماعی از طریق شورای عالی رفاه اجتماعی ایجاد خواهد شد.
ح) مراکز چند وظیفه ای به منظور تلفیق خدماتی که ادغام آنها در جهت رسیدن به هدفه ای برنامه لازم است ایجاد خواهد شد.

برنامه های مشخص
الف) بیمه های اجتماعی کارگران
ب) بیمه های اجتماعی کارمندان
پ) بیمه های اجتماعی روستائیان
ث) خدمات رفاهی "در این بخش به ایجاد فضاهایی اشاره می شود که هر چند به تشکل های غیردولتی با آن تعریف رسمی نمی مانند، اما کانون ها و مراکز خیری های را شامل می شوند که می توانند به نوعی بخشی از سوابق این نوع از تشکل ها و زمینه ساز آن به شمار آیند." که از این دست می توان به:
ایجاد ۱۴۰ مرکز رفاه خانواده و ۱۵۰ باب مهد کودک.
ایجاد ۱۱۵ کانون شبه خانواده، یک مجتمع شبه خانواده، یک شیرخوارگاه و تکمیل و تجهیز ۲۰ واحد شبانه روزی و مهد کودک.
ایجاد دو کانون کارکنان جوان.
نوسازی و بهبود کیفی ۳۰۰ خانه فرهنگ روستایی.
تکمیل و تجهیز مرکز تحقیقات و حفاظت صنعتی.
ایجاد یک اتحادیه تعاونیهای مصرف کارگران که به ۳۰۰ تعاونی کوچک سرویس خواهد داد و تجهیز ۸۰ تعاونی مصرف موجود.
ایجاد ۱۰ استراحتگاه کارگری و تکمیل یک پلاژ.
ایجاد ۲۴ مرکز اجتماعی و فرهنگی جهت استفاده کارمندان دولت.
ج) توان بخشی معلولین
چ) مشارکت و ارتباطات اجتماعی
اما در اینجا تنها اشاره مستقیم به مشارکت اجتماعی صورت گرفته که در تنها بند آن "ایجاد ارتباط بیشتر بین مجریان امور و مردم به منظور ترغیب و تشویق و بسیج آنان با انجام خدمات داوطلبانه در زمینه اجرای برنامه های عمرانی درسطح ملی و بینالمللی."
د) انجام تحقیقات و بررسی ها
شناخت دقیق تر نیازها و آگهی از مسائل و مشکلات مربوط به تأمین رفاه اجتماعی از طریق اجرای طرح های تحقیقاتی.
ذ) انجام خدمات اداری
کلیه فعالیت های اداری، عمومی و مدیریت سازمانهای ذیربط در اجرای برنامه های فصل تأمین و رفاه اجتماعی با یکدیگر هماهنگ خواهد شد.

تشکل ها در برنامه سوم توسعه
از برنامه سوم توسعه ترکیب "سازمان هاي غیردولتی" و جلب مشارکت "نهادهاي مدنی" در امور توسعه کشور وارد نظام برنامه ریزي می شود.
یکی از دلایل این امر را می توان گسترش ادبیات مربوط به نقش نهادهاي مدنی و مشارکت مردم در توسعه پایدار دانست. فضاي مساعد به وجود آمده طی آن سال ها نیز منجربه رشد فزآینده سازمان هاي مردم نهاد گردید؛ به طوريکه در این دوران با جریان سازي نهادهاي مدنی در کشور مواجه می شویم.
از سال 76، توجه ويژهاي به سازمان هاي غيردولتي مبذول گرديد و اين سازمانها از بعد كمي با رشد قابل توجهي روبه رو شدند. در اين دوره قانوني بودن انجمن هاي غيردولتي در برنامه سوم به تصويب مجلس رسید. همچنین آئين نامه اجرايي انجمن ها به تصويب هيأت دولت رسید، بخشي از تصدي هاي دولت، به انجمن ها واگذار شد و راه ارتباطات خارجي و بين المللي سازمانهاي غيردولتي هموار شد. نتيجه اين اقدامات نوعی مرافقت و همراهي دولتيان را با تشكل ها درپي داشت.
تشكل هاي زنان تعدادشان بيش از 8 برابر شد، تشكل هاي جوانان كه تعدادشان كمتر از انگشتان دست بود به بيش از 2500 رسيد. تشكل هاي زيست محيطي، بهداشتي، حقوق بشر، كودكان و زنان نيز تعدادشان در مجموع بين 20 تا 30 هزار برآورد شده است كه رشد كمي بي سابقه اي را نشان می دهد.

شراره کامرانی, [13.06.16 15:07]
برخی از مهمترین محورهایی برنامه سوم توسعه کشور درخصوص موضوع مشارکتهاي مردمی عبارتند از:
دستاوردهای برنامه سوم توسعه در زمینه مشارکت های مردمی.
افزایش تعداد سازمان هاي غیردولتی و تشکل هاي مردمی، توسعه فعالیت هاي بخش غیردولتی و خصوصی و نیز جلب مشارکت هاي مردمی در اداره کشور، حضور نمایندگان سازمان هاي غیردولتی در فرآیند تصمیم سازي، تصمیم گیري و نیز امور اجرایی کشور از مهمترین دستاوردهاي اجراي برنامه مذکور در زمینه مشارکت هاي مردمی است.
______________________________________________________________
منابع:
- پاتنام، رابرت (1384)، جامعه برخوردار، سرمایه اجتماعی و زندگی عمومی درتاجبخش، کیان، سرمایه اجتماعی، اعتماد، مرکزی و توسعه. ترجمه: افشین خاکباز و حسن پویان، تهران، نشر شیرازه.
- سی سو، آلوین (1392). تغییر اجتماعی و توسعه، ترجمه محمود حبیبی مظاهری، پژوهشکده مطالعات راهبردی، چاپ هفتم.
@shararehkamrani

شراره کامرانی ...